ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Όταν μιλάμε για θυμό, συνήθως τον ταυτίζουμε αυθόρμητα με την αμαρτία, τη σύγκρουση και την απώλεια του ελέγχου. Στην καθημερινή εμπειρία, ο θυμός εμφανίζεται κυρίως ως κάτι που διαλύει σχέσεις, θολώνει τη σκέψη και πληγώνει τόσο τον άλλον όσο και τον ίδιο τον άνθρωπο που τον φέρει. Έτσι, είναι εύκολο να πιστέψει κανείς ότι ο θυμός αποτελεί εξαρχής μια αρνητική δύναμη, κάτι που καλό θα ήταν απλώς να εξαλειφθεί
Η πατερική όμως παράδοση της Εκκλησίας προσεγγίζει το θέμα με εντελώς διαφορετικό τρόπο. Οι Πατέρες δεν ξεκινούν από τις παθολογικές εκδηλώσεις του θυμού, αλλά από τη θέση του μέσα στη φύση του ανθρώπου. Δεν τον αντιμετωπίζουν ως ξένο στοιχείο που εισέβαλε στην ψυχή μετά την πτώση, αλλά ως δύναμη που τοποθετήθηκε από τον ίδιο τον Θεό μέσα στον άνθρωπο, με συγκεκριμένο σκοπό και προορισμό. Γι’ αυτό και μιλούν όχι απλώς για θυμό, αλλά για τη θυμοειδή δύναμη της ψυχής.
Αν θέλουμε, λοιπόν, να κατανοήσουμε τι σημαίνει πραγματικά η παθολογία του θυμικού, δεν μπορούμε να ξεκινήσουμε από την εκτροπή, αλλά από τη φύση του. Πριν εξετάσουμε πώς ο θυμός νοσεί, χρειάζεται να δούμε τι είναι, πώς δημιουργήθηκε και ποια θέση κατέχει στο εσωτερικό του ανθρώπου. Μόνο τότε μπορούμε να διακρίνουμε πότε λειτουργεί κατά φύσιν και πότε διαστρέφεται.
Με αυτό το πλαίσιο τίθεται το πρώτο, θεμελιώδες ερώτημα:
ΕΡΩΤΗΣΗ 1
Τι είναι η θυμοειδής δύναμη της ψυχής και ποια θέση κατέχει μέσα στη φύση του ανθρώπου;
Η πατερική παράδοση μιλά για τη θυμοειδή δύναμη της ψυχής ως ένα από τα βασικά στοιχεία της ανθρώπινης φύσης. Μαζί με το λογιστικό και το επιθυμητικό, το θυμικό συγκροτεί την ενότητα της ψυχής από τη στιγμή της δημιουργίας της. Αυτό σημαίνει ότι ο θυμός, με την ευρεία πατερική έννοια του όρου, δεν εμφανίζεται ως αποτέλεσμα της πτώσης, ούτε ταυτίζεται εξαρχής με την αμαρτία. Είναι δύναμη δοσμένη από τον Θεό, με συγκεκριμένο προορισμό και λειτουργία μέσα στον άνθρωπο.
Οι Πατέρες χρησιμοποιούν τον όρο «θυμικό» για να δηλώσουν κάτι πολύ ευρύτερο από την ψυχολογική έκρηξη ή την οργή που γνωρίζουμε στην καθημερινότητα. Το θυμικό είναι η δύναμη της ψυχής που συνδέεται με το θάρρος, το σθένος, την αποφασιστικότητα και την εσωτερική αντίσταση. Είναι εκείνο το στοιχείο που επιτρέπει στον άνθρωπο να στέκεται, να αντιστέκεται και να μην παρασύρεται. Χωρίς αυτή τη δύναμη, ο άνθρωπος θα ήταν ανίκανος να αγωνιστεί, να πει «όχι», να φυλάξει τον εαυτό του.
Στην αρχική του κατάσταση, το θυμικό του ανθρώπου είχε σαφή προσανατολισμό: να αντιτίθεται σε οτιδήποτε απειλεί τη σχέση του με τον Θεό και τον δρόμο προς τη θέωση. Γι’ αυτό οι Πατέρες το χαρακτηρίζουν «όπλο» και «φύλακα» της ψυχής. Όχι όπλο επιθετικό, αλλά όπλο άμυνας, εγρήγορσης και διάκρισης απέναντι στο κακό
Αν αυτό το σημείο δεν γίνει καθαρό από την αρχή, τότε όλη η συζήτηση για την παθολογία του θυμικού κινδυνεύει να παρανοηθεί. Δεν εξετάζουμε μια δύναμη κακή που πρέπει να κατασταλεί, αλλά μια δύναμη καλή που έχει χάσει τον προσανατολισμό της. Η θεραπεία, επομένως, δεν θα έρθει με την κατάργηση του θυμικού, αλλά με την αποκατάσταση της φυσικής του κίνησης και του αληθινού του σκοπού.
ΕΡΩΤΗΣΗ 2
Ποιος ήταν ο αρχικός, κατά φύσιν προορισμός του θυμικού στον άνθρωπο πριν από την πτώση;
Σύμφωνα με την πατερική διδασκαλία, ο κατά φύσιν προορισμός του θυμικού ήταν η φύλαξη της σχέσης του ανθρώπου με τον Θεό. Ο προπτωτικός άνθρωπος δεν ζούσε σε ουδέτερη κατάσταση, αλλά σε πορεία: είχε κληθεί να βαδίζει προς τη θέωση, να αυξάνει μέσα στη σχέση κοινωνίας με τον Θεό. Το θυμικό του είχε τεθεί μέσα στην ψυχή ακριβώς για να υπηρετεί αυτή την πορεία, λειτουργώντας ως δύναμη αντίστασης απέναντι σε οτιδήποτε επιχειρούσε να τον απομακρύνει από τον προορισμό του.
Οι Πατέρες είναι σαφείς: το θυμικό δόθηκε από τον Θεό ως όπλο δικαιοσύνης. Δεν πρόκειται για μια επιθετική δύναμη, αλλά για ενέργεια άμυνας. Με το θυμικό του, ο άνθρωπος μπορούσε να αποκρούει τις δαιμονικές υποβολές, να αρνείται τους πονηρούς λογισμούς και να στέκεται εσωτερικά ακλόνητος. Η κίνηση του θυμικού δεν στρεφόταν προς τα έξω, αλλά προς τα μέσα, εκεί όπου γεννιέται ο πειρασμός και δοκιμάζεται η ελευθερία
Αυτό σημαίνει ότι, πριν από την πτώση, ο θυμός ήταν δύναμη νηφάλια, σοφή και καθαρή, απολύτως εναρμονισμένη με το θέλημα του Θεού. Ο άνθρωπος μπορούσε, χάρη στο θυμικό του, να λέει «όχι» στον πειρασμό χωρίς εσωτερική διάσπαση, χωρίς ταραχή, χωρίς μίσος. Η άρνηση του κακού δεν γεννούσε μέσα του ένταση, αλλά ειρήνη και σταθερότητα
Εδώ φαίνεται καθαρά ότι ο θυμός, στην κατά φύσιν λειτουργία του, δεν είναι αντίθετος προς την αγάπη ή την πραότητα. Αντιθέτως, τις προστατεύει. Το θυμικό δεν καταστρέφει την κοινωνία με τον Θεό· τη φυλάσσει. Και αυτή η αρχική, υγιής λειτουργία του είναι το μέτρο με το οποίο οι Πατέρες θα κρίνουν αργότερα κάθε παρά φύσιν εκτροπή και κάθε παθολογική μορφή οργής
ΕΡΩΤΗΣΗ 3
Γιατί οι Πατέρες χαρακτηρίζουν το θυμικό «όπλο» που έθεσε ο Θεός στην ψυχή του ανθρώπου;
Οι Πατέρες χρησιμοποιούν τον όρο «όπλο» για το θυμικό, όχι για να δώσουν στον άνθρωπο μια επιθετική στάση, αλλά για να υπογραμμίσουν ότι η πνευματική ζωή προϋποθέτει αγώνα. Ο άνθρωπος από τη στιγμή της δημιουργίας του βρίσκεται αντιμέτωπος με πειρασμούς και δυνάμεις που επιδιώκουν να τον απομακρύνουν από τον Θεό. Το θυμικό δόθηκε από τον Θεό ακριβώς για να μπορεί ο άνθρωπος να σταθεί, να αντισταθεί και να μη παραδοθεί παθητικά.
Όταν οι Πατέρες μιλούν για «όπλο», εννοούν μια δύναμη που στρέφεται εναντίον του κακού και όχι εναντίον ανθρώπων. Το θυμικό είναι η ενέργεια της ψυχής που επιτρέπει στον άνθρωπο να πολεμά τους πονηρούς λογισμούς, να αποκρούει τις δαιμονικές υποβολές και να αρνείται ό,τι απειλεί τη σχέση του με τον Θεό. Δεν λειτουργεί ανεξέλεγκτα, αλλά συνεργάζεται με τον νου και υπηρετεί τη διάκριση.
Γι’ αυτό το θυμικό παρομοιάζεται με φύλακα της ψυχής. Δεν υπάρχει για να πληγώνει, αλλά για να προστατεύει. Όταν λειτουργεί κατά φύσιν, δεν γεννά ταραχή ή βία, αλλά εγρήγορση και σταθερότητα. Έτσι, το «όπλο» του θυμικού δεν στρέφεται προς τα έξω, αλλά φυλάσσει το εσωτερικό του ανθρώπου, ώστε να παραμένει στον δρόμο της ζωής και της κοινωνίας με τον Θεό.
ΕΡΩΤΗΣΗ 4
Πώς λειτουργούσε το θυμικό στον Παράδεισο απέναντι στον πειρασμό και στον διάβολο;
Σύμφωνα με τους Πατέρες στον παράδεισο υπήρχε ήδη ο πειρασμός και μαζί του υπήρχε και η δυνατότητα της αντίστασης. Το θυμικό είχε τεθεί μέσα στην ψυχή ακριβώς για αυτή τη στιγμή: για να μπορεί ο άνθρωπος να σταθεί απέναντι στον πειρασμό και να φυλάξει την εντολή του Θεού. Επομένως επρόκειτο για ελεύθερη στάση, που απαιτούσε εγρήγορση και εσωτερική δύναμη.
Οι Πατέρες τονίζουν ότι με το θυμικό ο άνθρωπος μπορούσε να λέει «όχι» στις υποβολές του Πονηρού. Η άρνηση αυτή δεν ήταν αποτέλεσμα φόβου ή καταναγκασμού, αλλά έκφραση υγιούς πνευματικής αντίστασης. Το θυμικό έδινε στον άνθρωπο τη δυνατότητα να αποστρέφεται τον πειρασμό, να αποκρούει τους πονηρούς λογισμούς και να μη συγκατατίθεται σε αυτούς. Έτσι, η τήρηση της εντολής δεν ήταν παθητική στάση, αλλά ενεργός αγώνας.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η πατερική επισήμανση ότι η πτώση δεν οφείλεται στην ύπαρξη του θυμικού, αλλά στη μη χρήση του. Οι Πατέρες σημειώνουν ότι, αν η Εύα είχε στρέψει το θυμικό της εναντίον του όφεως, δεν θα είχε κυριαρχηθεί από την εμπαθή ηδονή. Αυτό δείχνει ότι το πρόβλημα δεν ήταν η δύναμη που υπήρχε μέσα στον άνθρωπο, αλλά η αδράνειά της την κρίσιμη στιγμή.
Εδώ διαφαίνεται ένα βαθύ ποιμαντικό μήνυμα: ο πειρασμός δεν νικιέται με αδιαφορία ή ουδετερότητα, αλλά με ενεργό πνευματική στάση. Το θυμικό, όταν λειτουργεί κατά φύσιν, δεν γεννά ταραχή· γεννά καθαρότητα και σταθερότητα. Η αποτυχία στον Παράδεισο δεν καταργεί την αξία του θυμικού, αλλά αποκαλύπτει πόσο αναγκαίο είναι για την πνευματική ζωή του ανθρώπου.
ΕΡΩΤΗΣΗ 5
Ποια είναι η σχέση του θυμικού με τους πονηρούς λογισμούς και τις δαιμονικές επιθέσεις;
Στην πατερική παράδοση ο πνευματικός αγώνας δεν διεξάγεται πρωτίστως στο επίπεδο των πράξεων, αλλά στο επίπεδο των λογισμών. Εκεί ακριβώς τοποθετείται και η βασική λειτουργία του θυμικού. Οι Πατέρες επιμένουν ότι ο θυμός, στην κατά φύσιν χρήση του, στρέφεται εναντίον των πονηρών λογισμών και των δαιμονικών υποβολών που επιχειρούν να εισχωρήσουν στον νου και να αλλοιώσουν τον προσανατολισμό του ανθρώπου.
Το θυμικό δεν δημιουργεί τους λογισμούς, ούτε τους γεννά· λειτουργεί ως δύναμη αντίστασης απέναντί τους. Όταν ένας πονηρός λογισμός εμφανίζεται, ο άνθρωπος δεν καλείται απλώς να τον αγνοήσει, αλλά να τον απορρίψει ενεργητικά. Αυτή η ενεργητική απόρριψη είναι έργο του θυμικού. Γι’ αυτό και οι Πατέρες μιλούν για μάχη, για αντίσταση, για αγώνα· όχι με ένταση ή ταραχή, αλλά με σταθερότητα και εγρήγορση.
Ιδιαίτερα σημαντικό είναι ότι το θυμικό συνεργάζεται στενά με τη νήψη. Ο νήφων άνθρωπος παρατηρεί τους λογισμούς που εισέρχονται στον νου του και, όταν διακρίνει τον πονηρό χαρακτήρα τους, κινητοποιεί το θυμικό για να τους αποκρούσει. Χωρίς αυτή τη δύναμη, η διάκριση θα έμενε ανενεργή και ο άνθρωπος θα οδηγούνταν εύκολα στη συγκατάθεση. Το θυμικό, λοιπόν, δεν είναι αντίθετο προς τη διάκριση· είναι ο εκτελεστικός της βραχίονας.
Αυτό μας βοηθά να κατανοήσουμε ότι η πνευματική ζωή δεν είναι απλώς υπόθεση καλών προθέσεων. Απαιτεί εσωτερική εγρήγορση και δύναμη. Το θυμικό, όταν λειτουργεί σωστά, δεν πολεμά τον άνθρωπο· πολεμά για τον άνθρωπο. Και όσο αυτή η δύναμη παραμένει στραμμένη εναντίον των λογισμών και όχι εναντίον των προσώπων, τόσο η ψυχή διατηρείται σε ειρήνη και πνευματική καθαρότητα.
ΕΡΩΤΗΣΗ 6
Γιατί οι πατέρες μιλούν για «καλή» ή «κατά φύσιν» οργή και πώς αυτή διαφέρει από την εμπαθή οργή;
Στην πατερική γλώσσα η λέξη «οργή» δεν έχει πάντοτε αρνητικό περιεχόμενο. Οι Πατέρες διακρίνουν καθαρά ανάμεσα στην κατά φύσιν οργή και στην εμπαθή, την παρά φύσιν οργή. Η πρώτη δεν στρέφεται εναντίον ανθρώπων, ούτε γεννιέται από φιλαυτία ή πληγωμένο εγωισμό. Είναι η υγιής κίνηση του θυμικού εναντίον του κακού, της αμαρτίας και των πονηρών λογισμών. Γι’ αυτό και ο Ψαλμωδός μπορεί να λέει: «Οργίζεσθε και μη αμαρτάνετε».
Η κατά φύσιν οργή είναι νηφάλια και φωτισμένη από τη διάκριση. Δεν εκδηλώνεται με ταραχή, σκληρότητα ή βία, αλλά με εσωτερική απόφαση και σταθερότητα. Ο άνθρωπος «αγανακτεί» όχι επειδή θίχτηκε ο εγωισμός του, αλλά επειδή απειλείται η σχέση του με τον Θεό. Αυτή η οργή δεν διαλύει την ειρήνη της ψυχής· αντιθέτως, τη διαφυλάσσει, γιατί αποκόπτει εγκαίρως τον δεσμό με τον πειρασμό.
Αντίθετα, η εμπαθής οργή είναι καρπός της πτώσης και φανερώνει ότι το θυμικό έχει χάσει τον φυσικό του προσανατολισμό. Τότε η οργή στρέφεται προς τα έξω, εναντίον του πλησίον, ή ακόμη και εναντίον του ίδιου του ανθρώπου. Συνοδεύεται από ταραχή, πικρία, μνησικακία και εσωτερική σύγχυση. Δεν πολεμά την αμαρτία, αλλά γεννά νέα αμαρτία.
Αυτή η διάκριση είναι καθοριστική. Δεν καλούμαστε να εξαφανίσουμε κάθε μορφή οργής από την ψυχή μας, αλλά να θεραπεύσουμε τον προσανατολισμό της. Όταν ο άνθρωπος μαθαίνει να οργίζεται εναντίον των παθών και όχι εναντίον των προσώπων, τότε το θυμικό παύει να είναι πηγή συγκρούσεων και γίνεται δύναμη πνευματικής ελευθερίας. Έτσι, η «καλή» οργή δεν αντιμάχεται την αγάπη· την προστατεύει.
ΕΡΩΤΗΣΗ 7
Πώς το θυμικό συμβάλλει στη διατήρηση της επιθυμίας στραμμένης προς τον Θεό;
Κατά τους Πατέρες, το θυμικό λειτουργεί σε στενή σχέση με την επιθυμία. Η επιθυμητική δύναμη της ψυχής έχει εκ φύσεως προορισμό να κινείται προς τον Θεό, να ποθεί την κοινωνία μαζί Του και να αναζητά την πληρότητα που μόνο Εκείνος προσφέρει. Ωστόσο, μετά την πτώση, η επιθυμία εύκολα εκτρέπεται προς τα αισθητά και πρόσκαιρα αγαθά. Σε αυτό ακριβώς το σημείο παρεμβαίνει το θυμικό, για να φυλάξει την επιθυμία στον σωστό της προσανατολισμό.
Οι Πατέρες εξηγούν ότι το θυμικό λειτουργεί ως δύναμη που εμποδίζει την επιθυμία να παρασυρθεί από τα πάθη. Όταν γεννώνται μέσα στον άνθρωπο άλογες ή εμπαθείς επιθυμίες, το θυμικό, στην κατά φύσιν χρήση του, στρέφεται εναντίον τους. Ο άνθρωπος δεν συγκατατίθεται παθητικά σε ό,τι επιθυμεί, αλλά «οργίζεται» εναντίον των κακών επιθυμιών, απορρίπτοντάς τες. Έτσι, η επιθυμία δεν καταργείται, αλλά καθαρίζεται και επανατοποθετείται.
Αυτή η στάση έχει έντονο νηπτικό χαρακτήρα. Δεν πρόκειται για βίαιη καταστολή των επιθυμιών, αλλά για πνευματική εγρήγορση και διάκριση. Ο άνθρωπος μαθαίνει να ξεχωρίζει ποια επιθυμία τον οδηγεί προς τον Θεό και ποια τον απομακρύνει από Αυτόν. Το θυμικό, ως δύναμη αντίστασης, βοηθά ώστε η επιθυμία να μη διαχέεται προς τα έξω, αλλά να συγκεντρώνεται στο αληθινό της αντικείμενο.
Αυτά φωτίζουν μια συχνή παρεξήγηση: η πνευματική ζωή δεν είναι ζωή χωρίς επιθυμία, αλλά ζωή με θεραπευμένη επιθυμία. Το θυμικό δεν έρχεται να νεκρώσει τον πόθο του ανθρώπου, αλλά να τον προστατεύσει από τη διαστροφή του. Όταν αυτή η συνεργασία θυμικού και επιθυμίας λειτουργεί σωστά, η ψυχή παραμένει εσωτερικά ενωμένη και ο άνθρωπος βαδίζει με σταθερότητα προς τον Θεό.
ΕΡΩΤΗΣΗ 8
Γιατί, σύμφωνα με τους πατέρες, χωρίς την κατά φύσιν οργή δεν είναι δυνατή η πνευματική αγνεία;
Οι Πατέρες συνδέουν άμεσα την πνευματική αγνεία με τη σωστή λειτουργία του θυμικού, γιατί η αγνεία δεν ταυτίζεται απλώς με την απουσία εξωτερικών πτώσεων, αλλά με την εσωτερική καθαρότητα του νου και της καρδιάς. Η ψυχή δέχεται συνεχώς σπέρματα λογισμών και επιθυμιών που δεν προέρχονται από τον Θεό. Αν ο άνθρωπος δεν αντιδράσει ενεργητικά απέναντί τους, τότε η ψυχή μολύνεται εσωτερικά, ακόμη κι αν εξωτερικά φαίνεται συγκρατημένη. Γι’ αυτό οι Πατέρες τονίζουν ότι η κατά φύσιν οργή είναι αναγκαία προϋπόθεση για την πνευματική καθαρότητα.
Η κατά φύσιν οργή εκδηλώνεται ως εσωτερική άρνηση και αποστροφή προς ό,τι σπέρνει ο εχθρός μέσα στην καρδιά. Ο άνθρωπος δεν παρατηρεί απλώς τους λογισμούς του, αλλά στέκεται απέναντί τους με αποφασιστικότητα. Αυτή η στάση γεννά διάκριση. Ο νους καθαρίζεται όχι επειδή οι πειρασμοί παύουν να υπάρχουν, αλλά επειδή δεν βρίσκουν τόπο να ριζώσουν.
Οι Πατέρες μιλούν με μεγάλη σαφήνεια: χωρίς αυτή την εσωτερική «οργή» εναντίον των πονηρών κινήσεων, η αγνεία παραμένει επιφανειακή. Ο άνθρωπος μπορεί να αποφεύγει την πράξη, αλλά η καρδιά του να παραμένει αιχμάλωτη. Το θυμικό, όταν λειτουργεί κατά φύσιν, διακόπτει αυτή τη διαδικασία από την αρχή, πριν η επιθυμία πάρει μορφή συγκατάθεσης.
Επομένως καταλαβαίνουμε ότι η αγνεία επιτυγχάνεται με εγρήγορση και εσωτερικό αγώνα. Το θυμικό, σωστά προσανατολισμένο θωρακίζει την ψυχή. Και αυτή ακριβώς η θωράκιση είναι που επιτρέπει στον άνθρωπο να ζει με καθαρή καρδιά και ειρηνευμένο νου.
ΕΡΩΤΗΣΗ 9
Ποιος είναι ο ρόλος του θυμικού στην προσευχή και στην καθαρότητα του νου;
Οι Πατέρες είναι ιδιαίτερα ρεαλιστικοί όταν μιλούν για την προσευχή. Γνωρίζουν καλά ότι, τη στιγμή που ο άνθρωπος στέκεται ενώπιον του Θεού, ο νους του πολιορκείται από πλήθος λογισμών. Η προσευχή δεν εμποδίζεται μόνο από την αμέλεια, αλλά κυρίως από τη διάχυση του νου και τις πονηρές υποβολές. Σε αυτό το κρίσιμο σημείο, το θυμικό καλείται να επιτελέσει έναν καθοριστικό ρόλο: να προστατεύσει την προσευχή από τη διάσπαση και να διαφυλάξει την καθαρότητα του νου.
Οι Πατέρες διδάσκουν ότι ο άνθρωπος δεν μπορεί να προσευχηθεί καθαρά, αν δεν αντισταθεί ενεργητικά στους λογισμούς που τον πολιορκούν. Το θυμικό, στην κατά φύσιν χρήση του, στρέφεται εναντίον αυτών των λογισμών και τους αποκόπτει πριν ριζώσουν. Πρόκειται για μία αποφασιστική απόρριψη. Με αυτή την εσωτερική στάση, ο νους παύει να είναι αιχμάλωτος και αποκτά τη δυνατότητα να σταθεί ενώπιον του Θεού με απλότητα και προσοχή.
Ιδιαίτερα χαρακτηριστική είναι η πατερική επισήμανση ότι, χωρίς αυτή την «οργή» εναντίον των λογισμών, η προσευχή γίνετα ασταθής. Ο άνθρωπος μπορεί να λέει λόγια προσευχής, αλλά η καρδιά του να παραμένει διασκορπισμένη. Το θυμικό λειτουργεί εδώ ως δύναμη συγκέντρωσης: απομακρύνει ό,τι ξένο και επιτρέπει στον νου να παραμείνει προσηλωμένος στον Θεό.
Όλα αυτά μας βοηθούν να κατανοήσουμε γιατί η προσευχή συχνά κουράζει ή απογοητεύει. Δεν φταίει πάντα η έλλειψη ζήλου· συχνά φταίει η απουσία εσωτερικής αντίστασης. Όταν το θυμικό μένει ανενεργό, ο νους γίνεται έρμαιο των λογισμών. Όταν όμως ενεργοποιείται σωστά, η προσευχή παύει να είναι αγώνας διάσπασης και γίνεται χώρος ειρήνης και καθαρότητας.
ΕΡΩΤΗΣΗ 10
Ποια είναι η δεύτερη φυσική λειτουργία του θυμικού σε σχέση με τον πνευματικό αγώνα και τη Βασιλεία του Θεού;
Οι Πατέρες δεν περιορίζουν τη λειτουργία του θυμικού μόνο στην άμυνα απέναντι στο κακό. Υπάρχει και μια δεύτερη, εξίσου ουσιώδης κατά φύσιν λειτουργία του: να κινητοποιεί τον άνθρωπο στον αγώνα για την απόκτηση των πνευματικών αγαθών. Ο άνθρωπος δεν καλείται απλώς να αποφύγει την αμαρτία, αλλά να πορευθεί ενεργητικά προς τη Βασιλεία του Θεού. Και αυτή η πορεία απαιτεί εσωτερική ένταση, επιμονή και σταθερότητα — στοιχεία που δεν μπορούν να υπάρξουν χωρίς το θυμικό.
Οι λόγοι του Χριστού ότι «η Βασιλεία των ουρανών βιάζεται» περιγράφουν μια στάση αποφασιστικής προσήλωσης. Το θυμικό είναι η δύναμη που επιτρέπει στον άνθρωπο να «βιάζει» τον εαυτό του προς το αγαθό, να μην υποχωρεί μπροστά στην κόπωση, την αμέλεια ή την απογοήτευση. Χωρίς αυτή τη δύναμη, η πνευματική ζωή κινδυνεύει να καταντήσει μια θεωρητική επιθυμία χωρίς πράξη και συνέπεια.
Σε αυτή τη δεύτερη λειτουργία του, το θυμικό δεν μάχεται κάτι αρνητικό, αλλά αγωνίζεται υπέρ του αγαθού. Κινητοποιεί τον νου, ενισχύει την επιθυμία και συγκεντρώνει όλες τις δυνάμεις της ψυχής προς έναν σκοπό. Ο άνθρωπος δεν διασκορπίζεται, δεν ζει πνευματικά χαλαρά, αλλά αποκτά εσωτερικό τόνο και κατεύθυνση. Οι Πατέρες μιλούν για αυτή τη λειτουργία ως ένδειξη υγείας της ψυχής.
Πολλοί άνθρωποι δεν πέφτουν σε βαριές αμαρτίες, αλλά παραμένουν στάσιμοι, άτονοι, χωρίς πνευματικό ζήλο. Εκεί δεν λείπει η γνώση, αλλά η κινητοποίηση. Το θυμικό, όταν λειτουργεί σωστά, δεν εξαντλεί τον άνθρωπο· τον ζωντανεύει. Και αυτή η ζωντάνια είναι απαραίτητη, όχι μόνο για να αποφευχθεί το κακό, αλλά για να γίνει πράξη η κλήση προς τη Βασιλεία του Θεού.
ΕΡΩΤΗΣΗ 11
Πώς το θυμικό κινητοποιεί τον νου και την επιθυμία προς τα πνευματικά αγαθά;
Στην πατερική ανθρωπολογία, το θυμικό λειτουργεί ως σύνδεσμος ανάμεσα στον νου και την επιθυμία. Οι Πατέρες το περιγράφουν ως μεθόριο των δύο αυτών δυνάμεων, γιατί μπορεί να υπηρετήσει είτε την κατά φύσιν κίνησή τους προς τον Θεό είτε την παρά φύσιν εκτροπή τους προς τα ανθρώπινα και τα αισθητά. Όταν ο νους και η επιθυμία κινούνται σωστά, το θυμικό γίνεται όπλο δικαιοσύνης που ενισχύει και σταθεροποιεί αυτή την πορεία.
Συγκεκριμένα, το θυμικό προσφέρει στον νου ένταση και συγκέντρωση. Ο νους από μόνος του μπορεί να γνωρίζει το αγαθό, αλλά συχνά παραμένει αδύναμος ή διασκορπισμένος. Το θυμικό του δίνει εσωτερικό «τόνο», όπως λένε οι Πατέρες, μια αποφασιστικότητα που τον κρατά στραμμένο προς τον Θεό. Έτσι, ο νους δεν περιπλανάται εύκολα, ούτε υποχωρεί μπροστά στην κόπωση ή τη ραθυμία.
Παράλληλα, το θυμικό ενισχύει και την επιθυμία. Η επιθυμία από τη φύση της κινείται προς την ηδονή· όταν όμως είναι στραμμένη προς τα θεία, χρειάζεται στήριξη για να παραμείνει εκεί. Το θυμικό κινητοποιεί όλη τη δύναμη της επιθυμίας και τη «καρφώνει», κατά πατερική έκφραση, στον θείο πόθο. Έτσι, η επιθυμία δεν διαχέεται σε πολλά αντικείμενα, αλλά αποκτά ενότητα και καθαρότητα.
Αυτό μας βοηθά να κατανοήσουμε γιατί πολλές φορές ο άνθρωπος γνωρίζει το σωστό, αλλά δεν έχει δύναμη να το ακολουθήσει. Δεν του λείπει η γνώση· του λείπει η εσωτερική κινητοποίηση. Όταν το θυμικό νοσεί ή μένει ανενεργό, ο νους ατονεί και η επιθυμία σκορπίζεται. Όταν όμως το θυμικό θεραπεύεται και λειτουργεί κατά φύσιν, τότε ολόκληρη η ψυχή κινείται ενιαία προς τον Θεό, χωρίς εσωτερικές αντιφάσεις.
ΕΡΩΤΗΣΗ 12
Τι εννοούν οι Πατέρες όταν λένε ότι το θυμικό αγωνίζεται για την «ηδονή» και ποια ηδονή εννοούν;
Στον πατερικό λόγο η λέξη «ηδονή» δεν έχει πάντοτε την αρνητική σημασία που της αποδίδουμε συνήθως. Οι Πατέρες διακρίνουν καθαρά ανάμεσα στην αισθητή, εμπαθή ηδονή και στην πνευματική ηδονή που προέρχεται από την κοινωνία με τον Θεό. Το θυμικό, ως δύναμη αγώνα, έχει εκ φύσεως την τάση να μάχεται για την ηδονή· το κρίσιμο όμως ερώτημα είναι ποια ηδονή επιδιώκει και υπερασπίζεται.
Στην κατά φύσιν λειτουργία του, το θυμικό αγωνίζεται για την πνευματική ηδονή, δηλαδή για τη χαρά και τη μακαριότητα που γεννιούνται από την ένωση με τον Θεό. Αυτή η ηδονή είναι καρπός καθαρής καρδιάς και φωτισμένου νου. Οι Πατέρες τονίζουν ότι αυτή η χαρά δεν χαρίζεται χωρίς αγώνα. Απαιτεί επιμονή, σταθερότητα και εσωτερική αντίσταση απέναντι σε ό,τι απειλεί να τη νοθεύσει. Εκεί ακριβώς ενεργοποιείται το θυμικό.
Το θυμικό, λοιπόν, δεν αγωνίζεται μόνο για να απορρίψει το κακό, αλλά και για να διαφυλάξει το αγαθό που ήδη γεύεται ο άνθρωπος. Όταν ο άνθρωπος αρχίζει να γεύεται την πνευματική ηδονή, δέχεται εντονότερες επιθέσεις και πειρασμούς. Το θυμικό τον βοηθά να μη χάσει αυτή τη χάρη, να μην ανταλλάξει το βαθύ και αληθινό με το εύκολο και πρόσκαιρο. Έτσι, ο αγώνας για την ηδονή γίνεται αγώνας για τη διατήρηση της πνευματικής ζωής.
Αυτό φωτίζει μια λεπτή αλλά ουσιαστική αλήθεια: ο άνθρωπος δεν μπορεί να ζήσει χωρίς ηδονή. Αν δεν γευτεί την πνευματική, θα αναζητήσει αναπόφευκτα την αισθητή. Το θυμικό, όταν λειτουργεί σωστά, βοηθά τον άνθρωπο να επιμείνει στη δύσκολη αλλά αληθινή χαρά και να μη συμβιβαστεί με υποκατάστατα. Έτσι, η ψυχή μαθαίνει να αγωνίζεται όχι από φόβο ή ενοχή, αλλά από πόθο για την αληθινή ζωή.
ΕΡΩΤΗΣΗ 13
Πώς μπορεί ο άνθρωπος να διακρίνει αν το θυμικό του λειτουργεί κατά φύσιν ή αν έχει ήδη αρχίσει να νοσεί;
Η διάκριση δεν γίνεται πρωτίστως από την ένταση του θυμού, αλλά από τον προσανατολισμό του. Οι Πατέρες δεν ρωτούν αν ο άνθρωπος θυμώνει πολύ ή λίγο, αλλά εναντίον τίνος θυμώνει. Όταν το θυμικό στρέφεται εναντίον των παθών, των πονηρών λογισμών και ό,τι απειλεί τη σχέση με τον Θεό, τότε, ακόμη κι αν υπάρχει ένταση, βρισκόμαστε στον χώρο της κατά φύσιν λειτουργίας. Αντίθετα, όταν ο θυμός στρέφεται κυρίως εναντίον ανθρώπων, καταστάσεων ή ακόμη και του ίδιου του εαυτού, τότε το θυμικό έχει ήδη χάσει τον δρόμο του.
Ένα δεύτερο κριτήριο είναι το αποτέλεσμα που αφήνει πίσω του ο θυμός. Ο κατά φύσιν θυμός, ακόμη κι αν είναι απαιτητικός, καταλήγει σε εσωτερική ειρήνη, καθαρότητα και ταπείνωση. Δεν αφήνει πικρία, ούτε ανάγκη δικαίωσης. Ο παρά φύσιν θυμός, αντίθετα, αφήνει σύγχυση, κόπωση, εσωτερικό σφίξιμο και συχνά ενοχή. Η ψυχή αισθάνεται ότι κάτι μέσα της διαλύθηκε, όχι ότι αποκαταστάθηκε.
Ιδιαίτερα αποκαλυπτικό είναι το πώς ο άνθρωπος θυμάται τον θυμό του. Όταν τον αναπολεί με δικαίωση, επιμονή και ανακύκλωση των ίδιων σκέψεων, τότε το θυμικό έχει εγκλωβιστεί. Όταν όμως μπορεί να τον αφήσει πίσω του χωρίς πικρία, τότε ακόμη κι αν υπήρξε πτώση, υπάρχει υγεία και μετάνοια. Η υγεία του θυμικού δεν φαίνεται στην απουσία λαθών, αλλά στην ικανότητα επιστροφής.
Ο άνθρωπος δεν χρειάζεται να φοβάται τον θυμό του, αλλά να τον παρατηρεί. Η διάκριση δεν έρχεται με αυτοκατηγορία, αλλά με εγρήγορση. Όταν ο άνθρωπος αρχίζει να αναρωτιέται «πού με οδηγεί ο θυμός μου;», τότε έχει ήδη κάνει το πρώτο βήμα προς τη θεραπεία.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου